Overgangsklachten: wat kun je eraan doen?

De overgang is een natuurlijke periode in het leven van de vrouw waarbij de vruchtbare periode geleidelijk zal eindigen [1, 2, 3].

Deze aanloop naar de menopauze kan tien jaar in beslag nemen en geeft symptomen bij de meeste vrouwen [2]. De schommelende hormoonspiegels gaan vaak gepaard met verschillende overgangsklachten, zoals opvliegers, stemmingswisselingen, slaapproblemen en cognitieve klachten [2, 4].

In sommige gevallen kan er sprake zijn van blijvende klachten na de overgang.

Wat is de overgang?

De overgang wordt ook wel de menopauzale transitie genoemd, dit is de periode waarin de vruchtbaarheid afneemt. De termen overgang en menopauze worden vaak door elkaar gebruikt.

Tijdens de overgang vinden veranderingen plaats in de hormonen oestrogeen en progesteron en is er vaker sprake van een onregelmatig menstruatiepatroon. Dit gebeurt al vijf of tien jaar voordat de menopauze is vastgesteld [5].

Men spreekt van de menopauze wanneer de menstruatie een jaar is uitgebleven [5]. Bij de meeste vrouwen vindt de menopauze plaats tussen het 45e en het 55e levensjaar (National Institutes of Health).

De overgang heeft impact op vrouwen wereldwijd, niet alleen fysiek, maar ook mentaal en emotioneel [6]. Na de overgang en de menopauze kunnen sommige vrouwen nog steeds overgangsklachten ervaren.

Het is gebleken dat veel vrouwen door een gebrek aan kennis en een angstige of negatieve houding tegenover de overgang, vaak moeite hebben om te gaan met de fysieke en psychosociale veranderingen die deze periode met zich meebrengen [7].

Bovendien kunnen overgangsklachten een nadelig effect hebben op het dagelijks leven van vrouwen tijdens de overgang [7].

In het kort: De overgang is de periode waarin de vruchtbaarheid afneemt door veranderingen in oestrogeen en progesteron, meestal vijf tot tien jaar vóór de menopauze. De menopauze zelf wordt vastgesteld als de menstruatie een jaar is uitgebleven, meestal tussen het 45e en 55e levensjaar.

Overgangsklachten

Overgangsklachten worden door iedere vrouw in een andere mate ervaren en niet iedere vrouw heeft alle overgangsklachten [3].

Veelvoorkomende overgangsklachten zijn vasomotorische symptomen, zoals opvliegers, dat wordt ervaren door ongeveer 80% van de vrouwen (Menopause Society). Overgangsklachten kunnen lichamelijke, mentale, emotionele, sociale en relationele symptomen omvatten.

 Het is gebleken dat met name neurologische overgangsklachten een aanzienlijk effect kunnen hebben op de kwaliteit van leven, de productiviteit en de lichamelijke gezondheid [8].

1. Opvliegers en (nacht)zweten

Vasomotorische klachten, zoals opvliegers en (nacht)zweten, worden ervaren door een groot deel van vrouwen in de overgang; een derde van hen ervaart opvliegers in ernstige mate [9]. Bij een opvlieger ontstaat er een plotseling warmtegevoel in het lichaam of roodheid van de huid [4].

Opvliegers komen meestal overdag voor, maar soms ook 's nachts. De meeste vrouwen ervaren opvliegers gedurende twee jaren, terwijl sommige vrouwen er tien jaar last van kunnen houden [9]. Er zijn aanwijzingen dat stress opvliegers kan aanwakkeren [10].

In dit artikel lees je meer over de oorzaken van nachtzweten en handige tips om 's nachts droog te blijven.

2. Slaaponderbreking en slapeloosheid

Slaaponderbreking is een van de belangrijkste overgangsklachten die door veel vrouwen wordt ervaren [11].

Slaaponderbrekingen tijdens de overgang worden in verband gebracht met hormoonveranderingen, vasomotorische symptomen en stemmingswisselingen [12]. Daarnaast spelen leefstijlfactoren en een verstoord circadiaans ritme ook mee [11].

3. Hoofdpijn en duizeligheid

Hoofdpijn, migraine en duizeligheid zijn overgangsklachten die het gevolg zijn van veranderingen in oestrogeenlevels. Migraine blijkt vaker voor te komen tijdens de perimenopauze [13].

4. Niet jezelf voelen

Een onderzoek toonde aan dat meer dan de helft van de vrouwen in de overgang aangaf zich niet zichzelf te voelen [14].

Daarbij noemden zij symptomen, zoals vermoeidheid, angstklachten, nervositeit, huilen, geïrriteerdheid en besluiteloosheid [14].

5. Sociaal terugtrekken

Tijdens de overgang trekken sommige vrouwen zich vaker terug en kan er meer behoefte bestaan aan alleen zijn [15].

6. Geheugen- en concentratieproblemen

Het is gebleken dat hormoonveranderingen tijdens de overgang effect hebben op de cognitieve gezondheid waardoor geheugenproblemen, concentratie- en focusproblemen, vergeetachtigheid, leerproblemen en hersenmist (brain fog) veelvoorkomende overgangsklachten zijn [8, 16, 17].

7. Stemmingswisselingen en angst

Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid en somberheid zijn veelvoorkomende overgangsklachten. Schommelingen in de vruchtbaarheidshormonen oestrogeen en progesteron hebben een belangrijk effect op het centraal zenuwstelsel waardoor de neurologische balans kan worden verstoord [18].

Als gevolg kunnen hierdoor stemmingswisselingen, neerslachtigheid en angstklachten ontstaan tijdens de overgang [18].

Daarbij blijken ook psychosociale factoren mee te spelen [19]. Bovendien wordt stress in verband gebracht met een toename van stemmingswisselingen [20].

8. Vaginale droogte en ongemak

Door de daling in oestrogeenlevels verandert de vaginale flora waardoor vaginale klachten, zoals droogheid, jeuk en irritatie kunnen ontstaan [21].

Ongeveer een derde van de vrouwen in de overgang heeft last van vaginale droogte [9]. Bij vaginale klachten is behandeling meestal noodzakelijk [9].

9. Urinewegklachten

Hoewel er onvoldoende bewijs is voor het verband tussen de menopauze en urinewegklachten, worden overgangsklachten zoals vaker moeten plassen en een verhoogde kans op urineweginfecties genoemd [22].

10. Verminderd libido

Tijdens de overgang kan er sprake zijn van een verminderd seksueel verlangen door afname van de hormonen oestrogeen en testosteron [23].

Vaginale klachten, zoals vaginale droogte, kunnen leiden tot ongemak, een verminderd libido en pijn bij het vrijen [9]. 

Daarnaast kunnen andere factoren een rol spelen, zoals (relatie)stress, vermoeidheid of een negatief zelfbeeld door lichaams- of gewichtsveranderingen [24].

11. Gewichtstoename

Hoewel aanvullend onderzoek nodig is, zijn er aanwijzingen dat de hormonale disbalans een verhoogde kans kan geven op overgewicht, met name buikvet [25].

Onderzoek toonde aan dat overgewicht bij vrouwen in de overgang in verband wordt gebracht met een afname in oestrogeen, echter blijkt chronische stress ook mee te spelen [25].

12. Spier- of gewrichtspijn

Tijdens het verouderingsproces neemt de spierkwaliteit af. De verminderde aanmaak van het hormoon oestrogeen tijdens de overgang speelt hierbij een rol; eveneens is het hormoon estradiol van belang voor een goede spierfunctie [26, 27].

13. Dunnere huid en haaruitval

De huid is gevoelig voor hormonen, zoals oestrogeen en cortisol. Tijdens de overgang kan de huid dunner en droger zijn waardoor sprake kan zijn van rimpels, verminderde elasticiteit en een langzame wondgenezing [28].

Daarnaast komen aandoeningen voor tijdens of na de overgang, zoals vaginale atrofie [29].

Doordat haarfollikels gevoelig zijn voor oestrogeenlevels, komt haaruitval voor tijdens de overgang; dit kan een negatief effect hebben op het zelfvertrouwen [30].

In het kort: Overgangsklachten omvatten onder meer opvliegers, slaapproblemen, stemmingswisselingen, vaginale droogte, gewichtstoename en veranderingen aan huid en haar. Niet elke vrouw ervaart dezelfde klachten of in dezelfde mate.

Wat kun je aan overgangsklachten doen?

Gezonde leefstijlgewoonten op het gebied van voeding, beweging, slaap en ontspanning kunnen bijdragen aan het verlichten van overgangsklachten. Daarnaast is het van belang om hormoonverstoorders zoveel mogelijk te vermijden voor het behoud van een gezonde hormoonbalans.

Volwaardige voeding

Onderzoek toont aan dat voeding een belangrijke rol speelt tijdens de overgang [31]. Met gezonde en volwaardige voeding kan een tekort aan essentiële vitaminen en mineralen worden voorkomen.

Daarbij is er extra aandacht voor de botgezondheid en de cardiovasculaire gezondheid van vrouwen in de overgang [32]. 

Daarnaast wordt voeding in verband gebracht met overgangsklachten, zoals de gemoedstoestand, angstgevoelens en slaapproblemen [33, 34]. Uit onderzoek is gebleken dat dalende oestrogeenlevels invloed hebben op de darmflora en de darm-breinverbinding [35].

Bewerkte voeding, geraffineerde suikers en alcohol kunnen het beste zoveel mogelijk worden vermeden tijdens en na de overgang. Het eten van peulvruchten wordt in verband gebracht met minder overgangsklachten, en ook het gebruik van extra virgin olijfolie wordt in verband gebracht met de gemoedstoestand tijdens de overgang [31].

Lichaamsbeweging

Het is gebleken dat dagelijkse lichaamsbeweging bijdraagt aan het verminderen van overgangsklachten met een positief effect op de metabolische gezondheid, de slaapkwaliteit en de gemoedstoestand zowel voor, tijdens als na de overgang [36, 37].

Daarnaast toont onderzoek aan dat beweging een positief effect heeft op de botmineraaldichtheid van vrouwen in de overgang als ook in de postmenopauze [38].

Body-mind oefeningen

Uit onderzoek is gebleken dat body-mind oefeningen, zoals yoga en pilates, een gunstig effect hebben op stressvermindering, de botdichtheid, de slaapkwaliteit, angstklachten en neerslachtigheid tijdens de overgang [39, 40].

Stress verminderen en ontspanning

Bij stress kan cortisol (stresshormoon) de hormoonbalans verstoren waardoor overgangsklachten, zoals opvliegers en neerslachtigheid, kunnen verergeren [10, 41].

Dagelijks ontspannen, wandelen of mediteren kunnen helpen om stress te verlagen.

Daarnaast kunnen kleine rustmomenten gedurende de dag bijdragen aan het verlichten van overgangsklachten.

Dagelijks zonlicht

Zonlicht is van belang voor een gezonde hormoonbalans, het circadiaans ritme en de gemoedstoestand. De aanmaak van vitamine D draagt bij aan de botgezondheid tijdens de overgang [42].

Daarnaast is vitamine D van belang voor de metabolische en cognitieve gezondheid van vrouwen. Bovendien wordt een lage vitamine D-status in verband gebracht met de gemoedstoestand en de cognitieve functie [42].

Voedingssupplementen

Op advies kan suppletie worden gebruikt ter ondersteuning, zoals magnesium, vitamine D of creatine [42, 43, 44].

Kruidengebruik

Bepaalde kruiden kunnen ondersteunend werken tijdens de overgang, zoals zilverkaars, salie, hop en monnikspeper.

• Zilverkaars helpt bij overgangsverschijnselen zoals opvliegers en transpireren*
• Salie helpt bij opvliegers en overmatig transpireren tijdens de overgang*
• Hop ondersteunt een rustige en comfortabele overgang*
• Monnikspeper helpt bij overgangsverschijnselen*
• Rode klaver ondersteunt het comfort tijdens de overgang*

*Claim in afwachting van Europese goedkeuring.

Hormoonverstoorders vermijden

Hormoonverstoorders kunnen leiden tot een hormonale disbalans. Tijdens de overgang kunnen hormoonverstorende stoffen beter worden vermeden, zoals producten met parabenen, sulfaten en andere synthetische toevoegingen.

Met bijvoorbeeld een natuurlijke zeep, een aluminiumvrije deodorant en een sulfaatvrije shampoo zorg je voor een goede en gifvrije verzorging tijdens de overgang.

In het kort: Voeding, beweging, body-mind oefeningen, stressvermindering, zonlicht en het vermijden van hormoonverstoorders kunnen bijdragen aan minder overgangsklachten. Ook bepaalde kruiden, zoals zilverkaars, salie, hop en monnikspeper, worden hierbij van oudsher genoemd.

Blijvende klachten na de overgang

In sommige gevallen ervaren vrouwen blijvende klachten na de overgang. Daarbij worden opvliegers en (nacht)zweten ervaren door een groot deel van de vrouwen na de overgang.

Daarnaast is gebleken dat na de overgang pijn bij het vrijen vaker voorkomt als gevolg van dalend oestrogeen; hierbij kunnen echter andere oorzaken meespelen en is aanvullend onderzoek nodig [45].

Na de overgang en tijdens de postmenopauze kunnen hormoonschommelingen nog steeds invloed hebben op de slaapkwaliteit. Slapeloosheid komt voor bij ongeveer 60% van de postmenopauzale vrouwen [46].

Daarnaast worden depressieve gevoelens ook na de overgang ervaren [47]. Uit onderzoek is gebleken dat onder meer yoga, pilates, wandelen en aromatherapie kunnen bijdragen aan het verminderen van slapeloosheid en depressie tijdens en na de overgang [47, 48, 49].

Met gezonde leefstijlgewoonten kunnen overgangsklachten ook na de overgang worden verminderd. In sommige gevallen is er sprake van gezondheidsklachten die meer aandacht vragen, zoals bij abnormale bloedingen na de overgang, waarvoor wordt geadviseerd een arts te raadplegen.

In het kort: Sommige klachten, zoals opvliegers, slaapproblemen en pijn bij het vrijen, kunnen na de overgang aanhouden. Leefstijlaanpassingen kunnen ook dan nog helpen. Abnormale bloedingen na de overgang horen altijd bij een arts thuis.

Conclusie en toekomstig onderzoek

De overgang is de menopauzale transitie die vrouwen tussen de 40 en 60 jaar doormaken als gevolg van hormoonveranderingen. Deze periode kan gepaard gaan met verschillende overgangsklachten die vrouwen in meer of mindere mate ervaren.

Overgangsklachten omvatten zowel lichamelijke als mentale en emotionele symptomen. Daarnaast ervaren sommige vrouwen een zogenaamde 'caregiver burden'. Hoewel er vaak een negatieve houding bestaat tegenover de overgang, kan deze periode in het leven van de vrouw worden gezien waarin zelfzorg voorop wordt gesteld: voor behoud van gezondheid en vitaliteit tijdens het ouder worden.

Overgangsklachten verminderen vraagt een integrale en persoonlijke aanpak met aandacht voor onder meer leefstijl, voeding en beweging: voor het verhogen van de kwaliteit van leven en gezond ouder worden [50].

Er is belangstelling voor toekomstig onderzoek gericht op de overgang en stress, de rol van de darmflora bij overgangsklachten en de cognitieve gezondheid.