Vruchtbaarheid supplementen

Vruchtbaarheid is geen enkelvoudig gegeven. Het is het resultaat van een samenspel van processen die bij beide partners tegelijk een rol spelen. Dat maakt het ook een onderwerp waarbij je aan beide kanten iets kunt doen.

Hormonen

Hormonen sturen het voortplantingssysteem aan, bij mannen én vrouwen.

Bij vrouwen regelen FSH en LH de rijping van eicellen en de ovulatie. Oestrogeen en progesteron bepalen de kwaliteit van de baarmoederwand en de timing van de cyclus.

Bij mannen stuurt LH de testosteronproductie aan, en FSH is direct betrokken bij de aanmaak van zaadcellen in de testikels.

Wat beide systemen gemeen hebben: ze zijn gevoelig voor verstoring. Slaaptekort, chronische stress en een verhoogd cortisolniveau hebben bij zowel mannen als vrouwen een aantoonbaar effect op de geslachtshormonen. Het lichaam stelt reproductie naar achteren als andere systemen onder druk staan.

Celkwaliteit

Vruchtbaarheid gaat uiteindelijk over cellen. Een eicel die rijpt, een zaadcel die beweegt en een embryo dat zich innesteert: elk van die stappen vereist cellen die goed functioneren. Celkwaliteit wordt beïnvloed door oxidatieve stress, een proces waarbij vrije radicalen schade aanrichten aan celstructuren waaronder DNA.

Bij vrouwen is de kwaliteit van eicellen bepalend voor de kans op bevruchting en een succesvolle innesteling. Eicellen rijpen over een periode van meerdere maanden voor de ovulatie. Wat je in die periode eet, hoe je slaapt en welke voedingsstoffen beschikbaar zijn, heeft invloed op de kwaliteit van die rijping.

Bij mannen geldt hetzelfde voor zaadcellen. Zaadcelproductie duurt ongeveer 74 dagen. In die periode zijn zaadcellen kwetsbaar voor oxidatieve schade. DNA-fragmentatie in zaadcellen is een van de factoren die bevruchting en vroege embryonale ontwikkeling kan beïnvloeden.

Voedingsstatus

Bepaalde voedingsstoffen spelen een directe rol in de celdelingen en processen die bij voortplanting komen kijken. Folaat is daarvan het bekendste voorbeeld: het is betrokken bij DNA-synthese en celdeling, processen die centraal staan bij de vroege ontwikkeling van een embryo.

Zink en selenium zijn betrokken bij de bescherming van cellen tegen oxidatieve schade en spelen een rol bij de vorming van geslachtscellen.

De inname van deze stoffen via voeding is niet altijd toereikend. Dat geldt in het bijzonder voor folaat, waarvan de behoefte voor en rondom de zwangerschap hoger ligt dan via een gemiddeld westers dieet wordt binnengekregen.

Bij vrouwen is vruchtbaarheid nauw verweven met de menstruatiecyclus. Die cyclus is geen simpele klok die tikt, maar een hormonaal gecoördineerd proces waarbij meerdere factoren tegelijk in balans moeten zijn.

De cyclus en ovulatie

Een gemiddelde cyclus duurt 28 dagen, maar variatie van 21 tot 35 dagen is normaal. De eerste helft van de cyclus, de folliculaire fase, staat in het teken van de rijping van een eicel onder invloed van FSH. Rond dag 14 volgt de ovulatie, aangestuurd door een piek in LH. Dat is het venster waarin bevruchting mogelijk is: gemiddeld zes dagen per cyclus, met de hoogste kans in de twee dagen voor en op de dag van de ovulatie zelf.

Na de ovulatie begint de luteale fase. Het lege follikel, het corpus luteum, produceert progesteron. Dat hormoon bereidt de baarmoederwand voor op innesteling. Als bevruchting uitblijft, daalt progesteron en begint de menstruatie.

Eicellen en leeftijd

Vrouwen worden geboren met een vaste voorraad eicellen. Die voorraad neemt af met de leeftijd, en ook de kwaliteit van de eicellen verandert. Vanaf het midden van de dertiger jaren verloopt dat proces sneller.

Wat leeftijd niet verandert: de invloed van voeding en leefstijl op de rijping van eicellen in de maanden voor de ovulatie. Die rijpingsperiode biedt een concreet aangrijpingspunt.

Folaat en vroege zwangerschap

Folaat speelt een belangrijke rol in de vroege celdelingen na bevruchting. Het neurale buisje, de voorloper van het brein en ruggenmerg, sluit zich in de eerste weken van de zwangerschap, vaak nog voordat een vrouw weet dat ze zwanger is. Voldoende folaat in die periode is daarom van belang nog voor de conceptie begint.

De Nederlandse Gezondheidsraad adviseert vrouwen met een zwangerschapswens dagelijks 400 mcg foliumzuur te slikken, vanaf vier weken voor de beoogde conceptie tot acht weken daarna.

Folaat uit voeding alleen is onvoldoende voorspelbaar in opname. Een supplement met foliumzuur, of de actieve vorm folaat (5-MTHF), geeft meer zekerheid over wat er daadwerkelijk wordt opgenomen.

Schildklier en vruchtbaarheid

De schildklier wordt in de context van vruchtbaarheid vaak over het hoofd gezien. Schildklierhormonen beïnvloeden de menstruatiecyclus, de ovulatie en de vroege zwangerschap. Een onderactieve schildklier kan de cyclus verstoren en de kans op innesteling verlagen.

Selenium speelt een rol bij de omzetting van schildklierhormonen en bij de bescherming van schildklierweefsel tegen oxidatieve schade.

Mannelijke vruchtbaarheid wordt grotendeels bepaald door de kwaliteit van de zaadcellen. Dat klinkt eenvoudig, maar zaadkwaliteit is een meerdimensionaal begrip.

Aantal, beweeglijkheid en morfologie spelen elk een rol, en al die factoren worden beïnvloed door wat er in het lichaam gebeurt.

Zaadcelproductie

Zaadcellen worden continu aangemaakt in de testikels, via een proces dat spermatogenese heet. Eén volledige cyclus duurt ongeveer 74 dagen. Dat betekent dat wat je nu eet, hoe je nu slaapt en welke voedingsstoffen nu beschikbaar zijn, de zaadkwaliteit bepalen die over twee tot drie maanden beschikbaar is voor bevruchting.

Die tijdshorizon is relevant. Verbeteringen in voeding of suppletie hebben niet direct effect. Wie zijn vruchtbaarheid wil ondersteunen, doet er goed aan dat ruim voor een actieve zwangerschapswens te starten.

Zaadkwaliteit: wat telt

Drie parameters bepalen grotendeels de vruchtbaarheid bij mannen:

1. Concentratie — het aantal zaadcellen per milliliter zaadvloeistof. De WHO hanteert 16 miljoen per milliliter als ondergrens voor normale vruchtbaarheid.

2. Motiliteit — de beweeglijkheid van zaadcellen. Zaadcellen moeten actief bewegen om de eicel te bereiken. Progressieve motiliteit, het vermogen om rechtlijnig vooruit te bewegen, is hierin het meest bepalend.

3. Morfologie — de vorm van de zaadcel. Alleen zaadcellen met de juiste structuur kunnen een eicel bevruchten. Zelfs bij gezonde mannen heeft een groot deel van de zaadcellen een afwijkende vorm. Dat is normaal, maar de verhouding heeft invloed op de kans op bevruchting.

Oxidatieve stress en DNA-fragmentatie

Zaadcellen zijn bijzonder gevoelig voor oxidatieve stress. Ze bevatten weinig beschermende enzymen en hebben een grote hoeveelheid onverzadigd vet in hun membraan, wat ze kwetsbaar maakt voor vrije radicalen. Oxidatieve schade kan leiden tot DNA-fragmentatie in de zaadcel.

DNA-fragmentatie beïnvloedt niet alleen de kans op bevruchting, maar ook de vroege embryonale ontwikkeling. Een eicel kan beperkte DNA-schade herstellen, maar bij hogere fragmentatie neemt het risico op mislukking toe.

Antioxidanten spelen een rol bij de bescherming van zaadcellen tegen die schade. Selenium en zink zijn stoffen die in dit verband relevant zijn en die terugkomen in de producten in deze categorie.

Testosteron

Testosteron is niet alleen het hormoon achter seksueel verlangen. Het is ook direct betrokken bij spermatogenese. Een normale testosteronproductie is een voorwaarde voor een normale zaadcelproductie.

Zink speelt een specifieke rol bij de instandhouding van normale testosterongehalten in het bloed.

Wat je dagelijks eet en doet heeft een directe invloed op vruchtbaarheid, via concrete fysiologische mechanismen. Dat geldt voor beide partners.

Voeding

Folaat, zink, selenium en B12 zijn micronutriënten die een directe rol spelen in processen die bij voortplanting komen kijken. Een gemiddeld westers voedingspatroon levert deze stoffen niet altijd in voldoende hoeveelheid.

Folaat uit voeding wordt bovendien minder goed opgenomen dan de actieve vorm in supplementen. Hetzelfde geldt voor selenium, waarvan de hoeveelheid in voeding sterk afhankelijk is van de bodemkwaliteit.

Gewicht, roken en alcohol

Bij zowel overgewicht als ondergewicht raakt de hormonale balans verstoord. Vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen via aromatisering, wat bij mannen de zaadcelproductie beïnvloedt en bij vrouwen de oestrogeenspiegels verhoogt. Ondergewicht kan bij vrouwen de ovulatie onderdrukken.

Roken verhoogt oxidatieve stress in het hele lichaam en heeft een aantoonbaar effect op zaadkwaliteit bij mannen en op de eicelvoorraad bij vrouwen. Regelmatig alcoholgebruik verlaagt de testosteronproductie bij mannen en verstoort de cyclus bij vrouwen.

Stress en slaap

Chronische stress verhoogt cortisol, dat de aanmaak van geslachtshormonen remt. Slaaptekort verlaagt bij mannen meetbaar de testosteronwaarden en verstoort bij vrouwen de hormonale pieken die de cyclus aansturen.

De producten in deze categorie bevatten voedingsstoffen die elk een specifieke rol spelen bij vruchtbaarheid en de processen die daarmee samenhangen. Per stof: wat het is, wat het onderscheidt, en wat het doet.

1. Folaat

Folaat is de natuurlijke vorm van vitamine B11. In supplementen kom je het ook tegen als foliumzuur, de synthetische variant, of als 5-MTHF, de actieve vorm die het lichaam direct kan gebruiken zonder omzetting. Dat onderscheid is relevant: mensen met een MTHFR-genvariant zetten foliumzuur minder goed om. De actieve vorm omzeilt dat.

• Speelt een rol in het celdelingsproces.
• Draagt bij tot de weefselgroei tijdens de zwangerschap.
• Foliumzuursuppletie verhoogt de folaatstatus van de moeder. Een lage folaatstatus van de moeder is een risicofactor voor het ontstaan van neurale buisdefecten bij de zich ontwikkelende foetus. ¹

¹ Minimaal 400 mcg foliumzuur per dag, ten minste één maand voor en maximaal drie maanden na de conceptie. De ziekte heeft meerdere risicofactoren.

2. Zink

Zink is een sporenelement dat in supplementen in veel verschillende vormen voorkomt. Zinkoxide wordt het minst goed opgenomen. Zink methionine, een organische verbinding waarbij zink gebonden is aan het aminozuur methionine, heeft een hogere biologische beschikbaarheid.

• Draagt bij tot een normale vruchtbaarheid en voortplanting.
• Draagt bij tot de instandhouding van normale testosterongehalten in het bloed.
• Speelt een rol in het celdelingsproces.
• Draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve schade.

3. Seleen

Seleen is een sporenelement waarvan de hoeveelheid in voeding sterk afhankelijk is van de bodemkwaliteit. Europese bodems bevatten relatief weinig seleen, waardoor de inname via voeding in Nederland lager ligt dan in Noord-Amerika. In supplementen heeft selenomethionine, de organische vorm, een hogere biologische beschikbaarheid dan anorganische vormen zoals natriumseleniet.

• Draagt bij tot een normale spermatogenese.
• Draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve schade.
• Draagt bij tot de normale werking van de schildklier.

4. Vitamine B12

Vitamine B12 komt van nature alleen voor in dierlijke producten. Bij een plantaardig dieet is suppletie vrijwel altijd nodig. In supplementen zijn methylcobalamine en adenosylcobalamine de actieve vormen die het lichaam direct kan gebruiken. Cyanocobalamine, de synthetische variant, moet eerst worden omgezet.

• Speelt een rol in het celdelingsproces.
• Draagt bij tot een normale vorming van rode bloedcellen.

5. IJzer

IJzer bestaat in twee vormen: heemijzer uit dierlijke bronnen en non-heemijzer uit plantaardige bronnen. Heemijzer wordt beter opgenomen. Vitamine C verhoogt de opname van non-heemijzer. In supplementen verschilt de opneembaarheid sterk per vorm: supplementen met organisch heemijzer worden over het algemeen het beste opgenomen.

• Speelt een rol in het celdelingsproces.
• Draagt bij tot de normale vorming van rode bloedcellen en hemoglobine.
• Draagt bij tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid.

6. Vitamine B6

Vitamine B6 is betrokken bij meer dan honderd enzymatische processen in het lichaam. In supplementen kom je het aan als pyridoxine, de meest voorkomende vorm, of als pyridoxaal-5-fosfaat, de actieve vorm die geen omzetting vereist.

• Draagt bij tot de regulering van de hormonale activiteit.

Wie gericht één stof wil aanvullen, kiest een enkelvoudig product. Folaat 400 mcg als je alleen de folaatinname wilt zekerstellen. Zink of Selenium als je die specifiek wilt toevoegen aan wat je al slikt. Vitamine B12 als je plantaardig eet. Die producten zijn ook te combineren, zolang je de doseringen per stof in de gaten houdt.

Wie rond de zwangerschapswens breed wil ondersteunen, kiest Vruchtbaarheid Plus Vrouw of Multi Zwangerschap.

Vruchtbaarheid Plus - Vrouw is gericht op de periode voor en rond conceptie. Multi Zwangerschap is breder samengesteld en meer gericht op de zwangerschap zelf.

Vitamine B6 B12 & Folaat is een tussenoptie voor wie specifiek de B-vitaminen wil aanvullen zonder een volledig vitamine B-complex.

Voor mannen zijn Vruchtbaarheid Plus - Man en Testosteron Plus de meest gerichte keuzes. Vruchtbaarheid Plus Man combineert stoffen die relevant zijn voor zaadkwaliteit en voortplanting. Testosteron Plus is meer gericht op testosteron en energie.